بارها و بارها از اقتصاد هنر سخن به میان آوردیم و از رقم‌های میلیاردی که در آن جابه‌جا می‌شود گفتیم؛ ارقامی که اگر درباره‌شان با خیلی از هنرمندان آن زمینه حرف بزنیم شاید فکرش را هم نمی‌کنند که حتی اگر بخشی از آن پول برای خودشان صرف شود چه بازدهی و چه شرایط مطلوبی ایجاد خواهد شد.
اما متاسفانه در بیشتر این موارد به ویژه حوزه صنایع دستی و سنتی، هنرمند در گردش مالی و اقتصادی آن هنر چندان سهمی ندارد، اما هنر همچون اقتصاد با پول گره نخورده است و دستان هنرمندان هم زخم را بر منت نیاز ترجیح می‌دهند. شاید برای اینکه بتوان فرآیند تولید یک اثر سنتی مثل فرش را از نزدیک دید و با مشقت‌ها و سختی آن آشنا شد، باید از شهرها به روستاها برویم اما این‌بار می‌توان تمام این فرآیند را از ابتدا تا انتها در بیست و چهارمین نمایشگاه فرش دستباف از نزدیک به شکل زنده دید و حتی آموخت.
رویکرد جدید در امر آموزش
سیدمحمد ویسیان، معاون آموزشی و تحقیقات مرکز ملی فرش ایران درباره برنامه‌های فرهنگی، آموزشی این مرکز به صمت گفت: در سال‌جاری معاونت آموزش و تحقیقات مرکز ملی فرش ایران، با رویکردی جدید وارد بیست و چهارمین نمایشگاه فرش دستباف ایران شد. یکی از برنامه‌هایی که آن را دنبال کردیم غرفه‌ای بود که به صورت رایگان در اختیار دانشجویان رشته فرش قرار گرفت تا دانشجویان بتوانند دستاوردهای جدید خود را همچون مباحث رنگرزی، طراحی و بافت را به بازدیدکنندگان ارائه دهند. اما به غیر از این موضوع کار جدیدی که ارائه کردیم بحث «نقاشی کودک» است. فرش دستباف به‌عنوان یک میراث ملی به‌عنوان یک امانت در اختیار ماست و بدیهی است که وظیفه داریم آن را به نسل بعدی منتقل کنیم.
تعامل با کانون پرورشی فکری کودکان و نوجوانان
ویسیان افزود: البته به دلیل اینکه نمایشگاه به شکل کلی با محوریت اقتصادی شناخته شده است و بیشتر کسانی که به‌عنوان بازدیدکننده در آن شرکت می‌کنند تاجران، بازرگانان، پژوهشگران و هنرمندان این حوزه هستند و کمتر شاهد کودکان و نوجوانان در نمایشگاه هستیم، به این نتیجه رسیدیم که با کانون پرورشی فکری کودکان و نوجوانان به شکل تخصصی در تعامل مستقیم قرار بگیریم و در همین زمینه از کانون‌های فعال پرورشی فکری کودکان و نوجوان تهران درخواست کردیم که در ساعت‌های مختلف که در بخش نخست آن از ساعت ۱۰ تا ۱۳ و در بخش دیگر از ساعت ۱۴ تا ۱۷ کودکان و نوجوانان را در ۳ رده سنی مختلف به نمایشگاه و غرفه کودک و نوجوان بیاورند، که استقبال خیلی خوبی انجام شد. ما بنا داریم تا نقاشی‌هایی را که کودکان و نوجوانان شرکت‌کننده در این غرفه نمایشگاه به واسطه راهنمایی‌های معلمان‌شان می‌کشند، پس از اعلام آثار برتر و تقدیر از آنها در یک مجموعه نفیس به شکل کتاب به انتشار برسانیم و البته برخی از کارهای برتر را هم به شکل فرش دستباف تهیه کنیم و در نمایشگاه سال بعد در معرض دید همگان قرار بدهیم.
آموزش با زبانی ساده برای همه مردم
ویسیان درباره کارگاه‌های آموزشی دایر در نمایشگاه گفت: کار سومی که در بحث آموزش و تحقیق برای نمایشگاه سال‌جاری در نظر گرفتیم مبحث کارگاه‌های آموزشی است که از یکم تا ۶ شهریور و از ساعت ۱۶ تا ۱۸، از ۲نفر از استادان برتر و عضو هیات علمی دانشگاه‌های کاشان و اصفهان دعوت به عمل آوردیم تا در طول دوره تولید که به شکل زنده در کارگاه ریسندگی تا بافت قرار دارند، حاضر شوند تا برای بازدیدکنندگان شرایط حفظ و نگهداری و اینکه چگونه بتوانیم یک فرش دستباف خوب را خریداری کنیم برای بازدیدکنندگان آموزش دهند. در سال‌های قبل به شکل تخصصی و علمی در این زمینه کار می‌شد و مردم به‌دلیل تخصصی بودن مباحث، میلی برای شرکت در این کارگاه‌ها نداشتند، برای همین امثال قرار بر این شد تا با زبانی ساده‌تر مباحث کاربردی‌تر که مورد استفاده عموم مردم قرار دارد در دستور کار قرار بگیرد.
شناخت نداشتن نسل جدید از فرش
در ادامه این گزارش فریبرز نورپناه مسئول اجرایی غرفه فرآیند تولید با بیان توضیحاتی درباره این بخش به خبرنگار صمت اظهار کرد: با توجه به اینکه فرش را به شکل کلی نوعی پیشینه فرهنگی و تاریخی در ایران محسوب می‌کنیم و با توجه به سرعت فناوری و اتفاقاتی که به سرعت در عالم در حال رخ دادن است و همچنین تغییر و تحولی که در نسل‌ها اتفاق می‌افتد همواره این دغدغه وجود دارد که این هنر ملی را زنده و پویا نگه داریم؛ اما متاسفانه شاهد این موضوع هستیم که با اینکه تنوع جغرافیایی فرش ما به وسعت کل ایران و تمامی استان‌های کشور است، نسل جدید به شکل تقریبی هیچ دانش و آگاهی نسبت به مقوله فرش ندارند.
پنج بخش، پنج زن
نورپناه تصریح کرد: بر مبنای سیاست‌های گسترش و ترویج مرکز ملی فرش ایران، غرفه «فرآیند تولید» با تاکید بر جنبه‌های سنتی تولید و عرضه فرش از ابتدا تا انتها به‌عنوان یک محصول هنری در ۵ قسمت در نمایشگاه سال‌جاری طراحی و اجرا شد. لازم به یادآوری است که به جز بخش نخ‌ریسی که حرفه‌ای منسوخ شده است و به شکل دانشگاهی وجود ندارد، تمام ۴بخش دیگر یعنی طراحی، رنگرزی، بافت و مرمت از دانش‌آموختگان فرش و رتبه آورندگان اول یا دوم المپیاد فرش هستند که به شکل تصادفی همه از بانوان فعال در این حوزه هستند که نشان از فعالیت بالای اجتماعی بانوان در این عرصه است.
قدم نخست؛ ریسندگی نمادین با دست
زینب‌السادات رضوی‌فر، مسئول بخش نخست «فرآیند تولید»، درباره چگونگی ریسندگی و تبدیل پشم به نخ به خبرنگار صمت می‌گوید: تبدیل الیاف به نخ، ریسندگی نامیده می‌شود. انسان از هزاران سال پیش به این موضوع پی برده بود که اگر دسته‌ای از الیاف را با کشش دادن، موازی کرده و آن را تاب دهد فشار و اصطکاک سطحی به وجود آمده بین الیاف، باعث درگیری آنها به یکدیگر شده و رشته‌ای مقاوم‌تر را تشکیل می‌دهند که همان نخ است. این عمل اساس تبدیل الیاف به نخ است که ریسندگی نامیده می‌شود. ریسندگی بر ۳ اصل استوار است: نخست کشش دادن و موازی کردن الیاف، دوم تاب دادن و در نهایت پیچیدن و تولید نخ. اختراع ماشین‌های ریسندگی، در این زمینه باعث افزایش سرعت تولید و کاهش هزینه و همچنین باعث افزایش مرغوبیت تولیدات و از بین رفتن ریسنگی سنتی و دستی شده است.
قدم دوم؛ از مداد تا قلم‌مو، طرح و نقش
در بخش دوم «فرآیند و تولید» سحر ایلخان، درباره روند طراحی در تولید فرش گفت: برای به وجود آمدن یک فرش، ۳ مرحله به شکل موازی اتفاق می‌افتد، تهیه رنگ و خامه فرش، تهیه نقشه و مرحله چله‌کشی که بخش طراحی و تهیه نقشه یکی از این ۳ بخش است. طراح فرش با توجه به منطقه جغرافیایی که کار می‌کند طرح مربوط و رج شمار را ۳۰تا ۵۵ و ۶۰ رج و قالب‌های استاندارد را همچون «لچک ترنج»، «خشتی» و... را که در مناطق مختلف ایران رواج دارد، انتخاب می‌کند. نقشه در مرحله نخست با مداد روی کاغذ ویژه این‌کار کشیده می‌شود، در روش سنتی بعد از کشیدن طرح، مرحله رنگ‌گذاری با رنگ‌گذاری برای زمینه و نقطه‌گذاری انجام می‌شود، اما در روش جدید این کار به صورت کامپیوتری بعد از مرحله اسکن به‌وسیله برنامه‌هایی مانند «فوتوشاپ» یا «بوریا» انجام می‌شود و کار، به اصطلاح، نقطه می‌شود و از آن یک «پلات» تهیه می‌شود و به بالای دار قالی می‌رسد.
قدم سوم؛ رنج رنگ
در ادامه این روند مرحله رنگرزی قرار دارد که در غرفه «فرآیند تولید» نمایشگاه با مسئولیت ریحانه میری به بازدیدکنندگان ارائه می‌شود. در همین زمینه وی به خبرنگار صمت اظهار کرد: در این مرحله از تولید فرش یعنی رنگ کردن، پیش از روی خامه(نخ آماده برای بافت) در مرحله نخست روی الیاف انجام می‌شود، ۲گونه اصلی رنگرزی «گیاهی» و «شیمیایی» وجود دارد؛ رنگرزی طبیعی بیشتر با گیاهان خودرو و مواد اولیه رنگی که پیش از این از سوی روستائیان و عشایر کشف شده است، مانند «رناس»، «بلوط»، «قرمز دانه»، «زاج سفید، سیاه و سبز» و... انجام می‌شود. اما رنگرزی شیمیایی با انواع رنگزاهای شیمیایی مانند «متال کمپلکس»، «رنگ‌های اسیدی»، «دندانه‌ای» و «کرومی» انجام می‌شود که دارای تنوع بسیار زیادی هستند و ساخت آن روند ساده‌تر و سریع‌تری به نسبت رنگ‌های سنتی دارند اما باعث ایجاد آلودگی محیط‌زیست می‌شوند. ما در بخش رنگرزی غرفه «فرآیند تولید»، به معرفی و کار با رنگ‌های گیاهی و سنتی مشغول هستیم و با توجه به اینکه ۲گونه تحصیل رنگ، یکی بر پایه حرارت و دیگری رنگ‌های سرد وجود دارد، به دلیل محدودیت‌های استفاده از آتش در این محل رنگ‌های در دمای محیط استفاده می‌شود، ولی به شکل کلی اضافه کردن مرحله پخت، بازدهی و ماندگاری رنگ را بالا می‌برد.
مرحله چهارم؛ رج به رج تا فرش
پس از این بخش مرحله بافت فرا می‌رسد مرحله‌ای که باید همه چیز مهیا باشد تا بافنده هنرمند، حاصل کار هنری ریسنده، طراح و رنگرز را با صبر فراوان به سرانجام و گره به گره با بالای دار برساند، این قسمت را اکرم نصراله زاده توضیح می‌دهد: برای اینکه کار بافته شود نیاز به یک دار قالی متناسب با نقشه طراحی شده وجود دارد، پس از اینکه دار آماده شد، براساس رج شمار نقشه چله‌کشی انجام می‌شود که چله هم از یک تار «رو» و یک تار «زیر»تشکیل می‌شود. و بسته به جنس خامه که یا پشم یا ابریشم است باید به دور تارها گره زده شود، در حقیقت ۲ گره در بافت فرش متداول است که در مناطق مختلف کشور رواج دارد؛ «گره فارسی» (متقارن) و «گره ترکی» (غیر متقارن) که مناطق اصفهان،کاشان و مرکزی از گره فارسی بهره می‌برند و مناطق آذری‌نشین هم همانطور که از نامش پیداست از گره ترکی استفاده می‌کنند. در این بخش با وجود چله‌کشی متفاوت و دارهای متفاوت برای «ترکی‌باف» و «فارسی‌باف» برای علاقمندان هر ۲گونه گره روی یک دار آزمایشی بنا بر تقاضا آموزش داده می‌شود.
مرحله پنجم؛ گره مهر بر زخم تار و پود
تا اینجای کار با تمام مراحل تولید یک فرش آشنا شدیم، اما این پایان کار نیست زیرا فرش پس از تولید به ویژه در صورتی که مورد استفاده مداوم قرار گیرد، به نگهداری و در صورت بروز آسیب، به مرمت یا به قول اهالی فرش رفوکاری نیاز دارد که در معرفی این بخش نرگس احمدی، مرمت‌کار فرش با توضیحاتی کوتاه به صمت گفت: کار رفوگر در مجموع به ۳ بخش تقسیم می‌شود، نخست مراحل «تکمیل» یا «سرویس‌کاری» که برای بهبود وضعیت ظاهری فرش سالم و به عبارتی تازه بافته شده انجام می‌شود، دیگری رفو کردن برای فرش‌های آسیب‌دیده انجام می‌شود، زیرا فرش محصولی است که در صورت آسیب دور انداخته نمی‌شود و حتی در برخی موارد حاد هم قابل بازیابی و تعمیر است. مرحله سوم هم که شاید کمتر از آن شنیده باشید و به نوعی کاری تجاری هم محسوب می‌شود در اصطلاح «رنگ‌بری» است، ممکن است فرشی داشته باشیم که از نظر ارزش و طرح خوب باشد ولی با ذائقه مشتری که می‌تواند یک خریدار خارجی یا اروپایی هم باشد تطابق نکند، به همین منظور فرش را در کارگاه‌های مرمت و رفو با روش‌های مختلف «رنگ‌بری» می‌کنند و پرزهای آن را از بین می‌برند تا رنگی جدید را برای آن بگذارند.