به گزارش روابط عمومی مرکز ملی فرش ایران به نقل از سایت نیاوران مگ، یکی از بزرگترین و مشهور‌ترین طراحان فرش کاشان سید امیرحسین افسری کاشانی متولد شهریور سال 1314 است؛ وی نقاش و طراح چهره و قالی اهل کاشان بود که فعالیت در این حرفه را از دوران نوجوانی آغاز کرد و با عشق و علاقه پس از به جای گذاشتن صدها اثر زیبا و خارق العاده در فروردین سال 1398 پس از84 سال زندگی در گذشت. از آثار معروف و گرانبهای ایشان می‌توان به بازبافی فرش پازیریک که در سال 1342 انجام شد اشاره کرد.

امیرحسین افرش کاشانی با نام مستعار امیر افسری فرزند میزرا پس از اتمام تحصیلات مقدماتی در شهر کاشان در مرکز عالی هنر جذب شد ولی بعد از یکسال تحصیل آنجا را رها کرد و به کاشان بازگشت و در کنار خانواده خود با محوریت مادر که در صنعت رنگرزی مشغول بود به بازیافتی برخی از فرش‌های موزه‌ای پرداختند و هنرهایی ماندگار و به یاد ماندنی را به موزه‌های جهانی دادند.

امیر افسری در سال 1387 به علت توانایی زیادی که در زمینه هنر داشت در دانشکده هنر و معماری کاشان به عنوان مدرس هنر مشغول بود و از شاگردان توانمندش فرزندش بنام سید امیرمسعود افسری کاشانی بود که عضو هیئت علمی دانشگاه کاشان نیز مشغول به کار بود؛ سید امیر مسعود در اثر سانحه رانندگی فوت کرد.

از آثار ماندگار استاد امیر افسری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

از طراحی و تهیه فرش حکیم ابوالقاسم فردوسیی که در موزه طوس مشهد نگهداری می‌شود؛ طراحی و تهیه فرش ابن سینا برای موزه مسکو، طراحی و تهیه فرش تصویر ابوعلی سینا که در موزه بوعلی همدان نگهداری می‌شود؛ طراحی اثر فالگیر تابلو فرش استاد کمال الملک، طراحی و تهیه تابلو فرش چهره حافظ برای دانشگاه تهران، طراحی و تهیه تابلو فرش ایران باستان با خطوط میخی برای موزه باغ فین کاشان.

دوره صفویان

در دوره صفویه علاوه بر بافت فرش، رنگرزی و تهیه مواد اولیه که در کاشان بسیار پر اهمیت بود طراحی و نقاشی نیز بسیار پر ارزش بودند به طوری که بهترین و برترین طراحان از دوره شاه طهماسب و شاه عباس به درباره صفویه نفوذ کردند. یکی از شاگردان و هنرمندان در دوره شاه طهماسب که به دوره صفویان منتقل شد بهزاد نام داشت ولی علاوه بر آن خواجه عبدالوهاب و پسرش خواجه عبدالعزیز نیز از کاشان به کتابخانه سلطنتی فراخوانده شدند؛ به غیر از خواجه عبد الوهاب و فرزندش مولانا کمال الدین نقاش کاشانی نیز به دربار شاه طماسب منتقل گردید و در نقاشی و آثار آن دوران نقش مهمی را ایفا کرد، وی از نقاشان ویژه و استاد نقاشی شاه بود و عبدالعزیز را شاگرد خود می‌دانست.

مولانا علی اصغر کاشانی پدر رضا عباسی استادی بی قرینه و مصور پاکیزه ساخت بود که در پرداخت، رنگ آمیزی، کوه پردازی و درخت سازی از اقران در پیش بود. وی از دوستان خواجه عبدالعزیز بود و در هرات و مشهد و در پایتخت‌های حکومیت صفویان به هنر مشغول بود علاوه بر او پسرش آقا رضا کاشی مصور عباسی در فن تصویر و چهره گشایی بسیار بلند پرواز و موفق بود و در آن زمان مسلم الثبوت بود.

رضا عباسی در نقاشی مهارت زیادی داشت به طوری که شاه عباس در کنار مزد اوبر دست او بوسه میزند به طوری که قاضی احمد قمی برای او می‌نویسد: گر مانی زنده بودی و استاد بهزاد حیات یافتی، روی یکی صد آفرین بر روی وی نموده و دیگری بوسه بر دست وی نهادی.

معین مصور کاشی شاگرد و داماد رضا عباسی و شفیع عباسی بود، شفیع عباسی از هنرمندان دوره شاه عباس دوم و ابوالحسن نادر الزمان فرزند رضای مصور عباسی به هندوستان رفت و مور عنایت جهانگیر قرار گرفت و در نقاشی بسیار ماهر شد.

دوره قاجاریه

از دوران قاجاریه تا کنون نیز هنرمندانی مشهور همچون محمد خان ملک الشعرا، ابوالحسن ثانی یا صنیع الملک غفاری، میرزا محمد خان نقاش باشی کمال الملک غفاری، ابوتراب خان غفاری نقاش باشی  از کاشان بودند.

ابوالحسن ثانی یا صنیع الملک غفاری: فرزند میرزا محمد و برادر میزرا بزرگ نقاش که پدر کمال الملک بود در سال 1232 در کاشان دیده به جهان گشود و در نقاشی و تصویر نگاری مهارت زیادی داشت و به همین علت در دربار قاجاریه جای گرفت و لقب صنیع الملک را به خود اختصاص داد، تصویر مجلس سوم ناصرالدین شاه و نظامیه و تصاویر برخی شاهزادگان قاجار را از خود باقی گذاشت.

حاج سید محمد باقی قمصری: وی استاد هنرمندان آن دوران بود و در نقاشی آب، نقاشی رنگ و قلمدان سازی بسیار مهارت داشت. نقش های رواق توحید خانه آستان قدس رضوی از آثار به جا مانده از حاج سید است.

میرزا علی اکبر خان مزین الدوله نقاش بافی:  از محصلان فرانسه و معلم نقاشی و زبان آموزی ناصر الدین شاه بود و در مدرسه دارالفنون استاد زبان فرانسه، نقاشی و موسیقی و همچنین استاد نقاشی کمل الملک غفاری نیز بود، علاوه بر تمام این ها تالیفاتی را نیز در زمینه و علم موسیقی و زبان فرانسه نیز داشت و پس از سال‌ها زندگی مفید در 1313 شمسی در سن 89 سالگی دار فانی را وداع گفت.

میرزا محمد خان نقاش باشی ملقب به کمال الملک: او در سال 1264 در خانواده ای هنرمند در کاشان متولد شد و در سال 1329 مدرسه عالی صنایع مستظرفه را در سال 1329 تاسیس کرد که پس از آن در سرزمین ایران رشد و گسترش هنر و نقاشی را مدیون محمد غفاری کاشانی معروف به کمال الملک هستیم وی علاوه بر این استفاده از هنر متفاوت غرب و مفاهیم اجتماعی تازه را نیز در ایران مطرح کرد. میرزا محمد خان هنر نقاشی را در کنار عمویش صنیع الملک نقاش باشی آموخت و در این عرصه در دربار ایران وارد زمینه طراحی فرش های فاخر شد. کمال الملک در سال 1319 در گذشت.

میرزا علی اکبر و میرزا احمد نقاش کاشانی: دو برادر و استاد ماهر در ساخت قلمدان و جلد قرآن با نقش و نگار مخصوص که بعد از کسادی این مشاغل و رونق یافتن صنعت قالی بافی در کاشان به طراحی نقشه های فرش ها پرداختند. فرش های کرکی و ابریشمی ای که توسط میرزا احمد نقاش طراحی شده بود از نفایس بسیار ممتاز به شمار می‌رود.

تعدادی از شاگردان استاد معروف میرزا علی اکبر افراد زیر هستند: سیدرضا صانعی، میرزا نصرالله خان فرزند میرزا احمد، آقا رضا وفا فرزند میرزا علی اکبر، آقا مهدی صانعی و محمود آقا صنیعی

سید رضا خان صانعی: مشهور‌ترین هنرمند در قالی و نقشه های قالی متولد سال 1265 در کاشان متولد شد. وی از کودکی فعالیت در این زمینه را آغاز کرد و همیشه هنر‌های وی در صف با ارزش‌ترین‌ها در موزه قرار می گرفتند؛ رضا خان فردی فعال و پر استعداد بود و به چندین زبان مهم دنیا از جمله فرانسه، ترکی و عربی مسلط بود و شعر های زیبایی می‌سرود و بسیار قوی و ورزشکار بود، با کمال الملک رابطه‌ای بسیار دوستانه داشتند و صد سال عمر کرد. رضا خان فردی بسیار فعال بود و تا اواخر عمر خود با اینکه سن بالایی داشت با این حال باز هم حواس و ذهنی خلاق داشت و از آن به مفید ترین حالت استفاده می‌کرد و هیچگاه این کار را کنار نگذاشت؛ او برای کمپانی‌های فرش طرح‌های زیادی تهیه کرد که از معروف ترین آثار او می‌توان به نقش شیخ صفی و نقش لچک ترنج شاه عباسی اشاره کرد. رضا خان صانعی پس از گذراندن عمریی مفید و بر جای گذاشتن آثاری زیبا و به یاد ماندنی در سال 1366 در سن 101 سالگی درگذشت.

میرزا نصرالله خان نقاش زاده: متولد سال 1275 در کاشان و دوست و داماد هنرمند بزرگ رضاخان صانعی و فرزند میرزا احمد نقاش بزرگ و معروف شهر است. او هم مانند رضا خان دقت و ظرافت بالایی داشت و نوعی طراحی علمی  اساسی را در فرش کاشان بر جای گذاشت ولی نمی‌توانست مانند وی خلاق باشد؛ در طرح های او کوچکترین عدم تقارن و یا عدم تناسبی دیده نمی‌شود و طرح لچک و ترنج کاشان را بر اساس طرح سنتی ایرانی تهیه کرد و بیشتر به سمت کارهای کلاسیک رفت. میرزا نصرالله خان در سال1359 در سن 85 سالگی درگذشت.

علی اشرف کاشانی: در سال 1280 متولد شد و در سن 14 تا 18 سالگی هنر قالی را شناخت و با کار کردن در کنار استاد مصطفوی به طور عملی نقطه چینی و رنگ آمیزی نقشه را آموزش دید و بعد از آن هم یک سال تحت تعلیم استاد میرزا محمود خان مصوری قرار گرفت و علم خود را کامل کرد. آثاری که از وی بر جا مانده است هجده طرح برای نقشه های قالی کاخ ها و تذهیب اوراق احکام است که در موزه ملی نگهداری می شود این طراح و نقاش قالی کاشانی در تهران زندگی می کرد و استاد نقش قالی و تذهیب اداره هنر های زیبایی کشور بود.

آقا رضا وفا: فرزند میرزا علی اکبر نقاش معروف قاجاریه  از هنرمندان نامدار است که هنر قالی تا حد زیادی مدیون هنر و استعداد آقا رضا، دبیر الصنایع و میرزا عباس صنیعی است.

میرزا عباس صنیعی: از شاگردان میرزا علی اکبر و میرزا احمد نقاش متولد 1260 و از هنرمندان بزرگ و صاحب سبک کاشانی است که در سال 1343 درگذشت که آثاری معروف با نام نقشه افشان و طرح ترنج محراب و طرح های خلوت و گل درشت از خود بر جای گذاشت. زهرا صنیعی همسر وی نیز از بافندگان ماهر کاشانی است.

دبیر الصنایع: از طراحان دوره پهلوی که نقشه های افشان و سرتاسری را رواج داد و طرح  های ظل السطان، مینا خانمی و حاج خانمی کاشان را ابداع و طرح‌های شکارگاهی و روایتگری تصویر را نیز ارائه داد. بهترین آثار وی در دهه 30 تا 50 شمسی در تیمچه امین الدوله در بازار ساماندهی و نگهداری می‌شود. نام اصلی دبیر الصنایع آقا محمد معروف به فرشچی است.

سید محمد افسری: سید محمد در سال 1301 شمسی در خانه سید میرزا افسری به دنیا آمد؛ وی از شاگردان حاج میرزا آقا امامی و میر مصور بود. سید محمد نقاشی چیره دست در صورت‌های بزمی و درخت و منظره است، اکثرا رنگ آمیزی و رنگرزی و نظارت بر بافت را خود بر عهده می‌گرفت و علاوه بر آن در کار‌های خطاطی، سیاه قلم، مینیاتور، رنگرزی و بافندگی نیز استعداد داشت و فرش‌های تصاویر سران دولتی و رقص های درویش‌ها را به بافت رساند. محمد افسری پس از 76 سال زندگی در سال 1377 شمسی در کاشان درگذشت و به دلیل خدمت‌های بزرگی که به این صنعت و هنر فعال کرد یکی از سالن های نمایشگاه بین المللی فرش در سال 1371 با نام وی نام گرفت.

سید نظام الدین افسری: متولد سال 1310 شمسی و درگذشت سال 1386 برادر سید محمد افسری بود و در پرتره‌سازی و صورتگری و بافندگی بسیار ماهر بود، فرش شاهنامه نمونه زیبایی از اثر اوست.

محمد صنیعی: در سال 1294 متولد شد و از جملخ طراحان بزرگ فرش کاشان است که در فاصله جنگ جهانی دوم و تا دهه 50 و 60 به کار نقش آفرینی مشغول بود و در کنار طراحی در تئلید فرش های نشان صنیعی نیز نقش داشت و راه پدر خود را ادامه داد. از آثار آن می‌توان به طرح افشام و شاه عباسی افشان صنیعی، نگاره‌های کاشی های مساجد و بناهای اصفهان شیراز و کاشان در طرح های فرش اشاره داشت.

سید علی صانعی: فرزند مرحوم سید جواد صانعی متواد سال 1327 است که در سن 12 سالگی در اوقات فراغت به کار نقشه فرش مشغول بود، او از شاگردان پدربزرگ خود یعنی سید رضا خان صانعی و شوهر عمه خود میرزا نصرالله خان بود.  وی مدتی کوتاه رنگ آمیزی و رنگرزی را فرا گرفت و معتقد است اگر نقاش نتواند با اصول و به درستی طرحی را رنگ کند طرح نمایش خوبی نخواهد داشت و چشم نواز نخواهد بود. سید علی بیشتر در طرح های گل و بته و لچک ترنج مشغول بود و طرح های او در فرش های صادراتی استفاده زیادی می‌شود.

محمد علی تقدیسی: از 10 سالگی نقاشی فرش را شروع کرد و از شاگردان رنگ و نقطه استاد محمود فرشباف، شاگردان میرزا نصرالله خان نقاش و شاگرد استاد بزرگ مرحوم صنیعی بود. او در سن 20 سالگی به طور جدی پا در این صنعت گذاشت و اکنون 30 سال است به این هنر مشغول است. چرخش اسلیمی، ترنج قندیل دار، طرح و استفاده از گل های ختایی برای جداسازی طرح یا ترنج از زمینه از طرح های او است.

جعفر کهکشانی: متولد سال 1302 در کاشان که از 17 سالگی به نقاشی مشغول بود و از استاد های میرزا نصرالله نقاش، سیدحسن عشقی، سید صانعی بهره گرفت و اکنون 50 سال است که در این عرصه فعالیت دارد. از آثار وی می‌توان به طرح های افشان شاه عباسیی، ترنج و محراب و … اشاره کرد.

امیر حسین کریم پور: از طراحان معاصر فرش کاشان که در سال 1327 در شهر کاشان متولد شد و به دلیل اینکه پدر بزرگش نقاش بود از همان کودکی به نقاشی علاقه داشت و از سال 1344 نقاشی را شروع کرد و در نزد محمد صنیعی شاگردی کرد و کار با رنگ و نقطه را آموخت و بعد از تکمیل آن دوره مار خود را آغاز کرد که علاوخ بر استاد صنیعی در کنار استادانی معروف چون ارچنگ و کرباسیون نیز شاگردی کرد. استاد کریم پور به طراحی و نقاشی تمام طرح های قدیم و جدید پرداخت و حتی طرحی جدید بنام اسپرت را نیز طرح کرد که خامه زمینه متن آن از چهار رنگ تشکیل شده بود. از طرح های این استاد برای تمام فرش‌ها با الیاف‌های مختلف در رجشمار های کوناگونی استفاده می‌شود و از شهر های قم، تصفهان، تبریز، کرمان، همدان، اراک و … سفارش می‌گرفت و حتی برای فرش‌های ماشینی و نقش‌های شکسته و هندسی نیز طراحی‌های می کند. این استاد بزرگ در کار طراحی و رنگ و نقطه در دانشگاه کاشان و هنرستان های هن به آموزش و اشتغال مشغول است و در مسابقه های سالانه طراحی فرش از جهاد سازنرگی رتبه اول را اذان خود کرد.

محمد سعید: متولد سال 1319 اهل کاشان که از 12 سالگی وارد نقاشی و طراحی فرش شد و در طول 8 سال در کنار استادانی بزرگ همچون نصرالله خان نقاش زاده، استاد صنیعی و محمد افسری شاگردی کرد. محمد سعید با 45 سال سابقه طراحی که تاجران و تولید‌کنندگان فرش ماشینی از طرح‌های او بهره و استفاده می‌کردند. استاد سعید علاوه بر طرح‌های سنتی ترنج محراب، شاه عباسی و افشان در مینیاتور و چهره بافی نیز حرفه‌ای بود.

حاج حسن معرفتی: در سال 1321 متولد شد و 10 سال در کنار اسادانی چون مرحئم سید محمد افسری، مرحوم حسن ملک زاده و جعفر کهکشانی به آموزش رنگ و نقطه و نقاشی پرداخت تا به امروز سی سال به است که به طور مستقل به این کار مشغول است. احاج حسن بیستر در زمینه‌های کرم، رنگ‌های مات، فرش های با الیاف پشم، فرش های با الیاف کرک و در برخی از مواقع ابریشم در ابعادی مختلف ترنج محراب و افشان طراح می کند و از کاشان، قم و تبریز سفارش می‌گیرد.

علی محتشم زاده: در سال 1319 متولد و پس از گذراندن دوره ابتدایی به آنوزش و فراگیری هنر رنگ و نقطه در کنار استاد حسین فرشباف و میرزا نصرالله خان نقاشی زاده مشغول شد. و اکنون نیز به طراحی و نقاشی طرح‌های سنتی  مانند ترنج محراب شاه عباسی، ترجنج محراب کف ساده و افشان است..

میرزا بزرگ نقاش پدر کامل الملک، ایماعیل خان نقاش، تراب کاشانی، عشقی گلباز، مرتضی درویش کاظم، سید مهدی صانعی پسر سید رضا خان، رحمت الله خان نقاش، حاج حسن معینی، سید میرزا افسری پدر محمد افسری، حسن نقش پور عراقی، فیروز نادری، سید نصرالله سازور، محمود فرشباف، علی حیدری فینی، احمد سازور و حسن ملک زاده از سایر طراحان دوره قاجاریه تا کنون هستند.