گفت و گو با مهندس مهدی صفاری‌نیا (رئیس پارک فناوری پردیس) در خصوص چگونگی ایجاد مرکز شتابدهی نوآوری و تاریخچه شکل‌گیری شتاب دهنده‌های نوآوری در ایران و جهان
به گزارش روابط عمومی مرکز ملی فرش ایران، به نقل از مرکز شتاب دهی و نوآوری، شتاب دهنده یک سازمان منسجم و مشخص است که افراد و تیم‌های دارای طرح نوآورانه و فناورانه را انتخاب و در یک دوره چندماهه به آن‌ها خدماتی از قبیل فضای کاری تجهیز شده، آموزش، مشاوره، مربی‌گری، سرمایه اولیه و ارتباط با شبکه سرمایه‌گذاران را ارائه می‌نماید. هر تیمی که موفق به اتمام دوره شتاب دهی گردد، تبدیل به شرکتی نوپا می‌شود که شتاب دهنده به ازای خدمات ارائه‌شده، معمولاً درصدی از سهام آن شرکت نوپا را از آن خود می‌کند. درواقع، شتاب دهنده‌ها حلقه واسط بین کسب‌وکارهای نوپا و سرمایه‌گذاران جسورانه هستند.
شتابدهنده، ساختاری جدید برای حمایت از ایجاد شرکت‌های نوپای نوآور و فن آور است که با توجه به سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در شتاب دهنده‌ها، انتظار می‌رود بهره‌وری اقتصادی بالاتری نسبت به ساختارهای همچون مراکز رشد فناوری که غالباً دولتی هستند، داشته باشد. هم چنین یکی دیگر از مهم‌ترین ویژگی‌های این ساختار جدید، این است که به افراد علاقه‌مند به کارآفرینی امکانی را می‌دهد که با هزینه کم شناختی از خود را تجربه کنند که در چه جایگاهی از فرایند شکل‌گیری یک کسب‌وکار هستند.
نقش شتاب دهنده‌های نوآوری در زیست‌بوم نوآوری و وضعیت آن‌ها در جهان
در کشورهای توسعه‌یافته و درحال‌توسعه، بسترهای مختلفی برای حمایت از استارت‌آپ‌ها شکل‌گرفته است. شتاب دهنده‌ها (Accelerator)، مراکز رشد فناوری (Technology Incubator)، پارک‌های فناوری (Technology Park)، شرکت‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر (Venture Capital)، مؤسسات عمومی و دولتی مرتبط (Public & Government Institute’s) ازجمله عناصر زیست‌بوم نوپاها هستند که خدمات و حمایت‌های موردنیاز استارت‌آپ‌ها در آن‌ها یافت می‌شود.
بر اساس یک سال تحقیق رسمی بین‌المللی و بررسی ۱۰ هزار استارت‌آپ و ۳۰۰ شرکت مرتبط، میزان آمادگی شهرهای مختلف برای شکل‌گیری و توسعه استارت‌آپ‌ها از طریق بررسی ۸ فاکتور مختلف، تخمین زده است.
این فاکتورها عبارت‌اند از: سرمایه‌گذاری مالی، میزان دسترسی به بازار، میزان اتصال به جامعه جهانی، تعداد استعدادهای بالقوه متخصص، تجربه شکل‌گیری استارت‌آپ‌ها، میزان جذب منابع، فعالیت شرکت‌های بزرگ و بلندهمتی و استراتژی مؤسسان با نگاه به تغییرات سالیان گذشته، سه شهر شانگهای، پکن و استکهلم، برای نخستین بار جزء ۲۰ زیست‌بوم برتر جهان قرارگرفته‌اند، همچنین سه شهر لندن، ونکوور و برلین با بیشترین تغییرات صعودی مثبت نسبت به دوره گذشته در این تقسیم‌بندی قرار می‌گیرند، از منظر نزولی‌ترین شهرها نسبت به دوره گذشته سه شهر شیکاگو، لس‌آنجلس و بنگ لور در این تقسیم‌بندی قرار می‌گیرند.
۳- شتاب دهنده چه تفاوتی با مراکز رشد دارند؟
مراکز رشد فناوری و شتاب دهنده‌های نوآوری هر دو ساختارهای توانمند ساز تیم‌ها و شرکت‌های نوپای استارت‌آپی هستند. مراکز رشد یک ساختار حمایتی هستند که لزوماً با صاحب طرح وارد مشارکت نمی‌شوند و تیم‌هایی که نخواهند شریک داشته باشند می‌توانند به مراکز رشد مراجعه نمایند؛ اما شتاب دهنده یک نهاد خصوصی سرمایه‌گذار است که با تیم‌ها و شرکت‌های نوپا وارد مشارکت می‌شود. همچنین ممکن است وظیفه حاکمیت این باشد که زیرساخت‌های توسعه فناوری مثل مراکز رشد را در همه استان‌ها و شهرهای توسعه دهد و امکانات در اختیار عموم تیم‌های نوآور قرار دهد و حتی حمایت مالی مستقیم کند؛ اما نمی‌توان انتظار داشت که شتاب دهنده هم در همه شهرها داشته باشیم؛ چون لازمه ایجاد شتاب دهنده قابلیت‌های فنی و بازار است که برای بخش خصوصی اقتصادی باشد و تصمیم به ایجاد آن در یک منطقه با دولت نیست بلکه با بخش خصوصی است.
شتاب دهنده با مرکز نوآوری هم متفاوت است؛ چون به فرایند سرمایه‌گذاری و توسعه بازار کمتر در مراکز نوآوری پرداخته می‌شود و رویکرد اصلی در مراکز نوآوری توسعه فناوری است.
لازمه ایجاد شتاب دهنده نوآوری چیست؟
آورده و خدمات شتاب دهنده‌ها شامل: سرمایه اولیه تأسیس شتاب دهنده، شبکه مربیان، دارای برنامه آموزش مشخص برای تیم‌ها، فضای کاری لازم برای استقرار تیم‌ها و شبکه سرمایه‌گذار و توسعه بازار است. شتاب دهنده با سرمایه‌گذار بخش خصوصی شکل می‌گیرد و باید دارای مجری مستقل خصوصی باشد چون یک کار دولتی نیست. از طرفی یکی دیگر از الزامات ایجاد شتاب دهنده بلوغ اکوسیستم نوآوری منطقه هدف نیز می‌باشد.
شتاب دهنده‌های نوآوری چگونه در ایران شکل گرفتند؟
در اوایل سال ۹۳ جناب آقای دکتر ستاری از ما در پارک فناوری پردیس خواستند که مدلی برای توسعه فضای استارت‌آپی کشور و ورود هرچه بیشتر دانشجویان و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی به کسب‌وکارهای جدید نوآورانه تهیه نماییم. در آن زمان ما مدل آماده‌ای نداشتیم و بیشتر با مدل پارک‌ها و مراکز رشد فناوری آشنا بودیم. این دستور ما را بر آن داشت که مطالعه و بررسی و هم‌اندیشی بیشتری داشته باشیم که نتایج آن به اولین جلسه هم‌اندیشی در خرداد ۱۳۹۳ در اتاق جلسه شماره ۶ پارک فناوری پردیس منجر شد که نقطه آغاز موضوع شد. در خردادماه آن سال مدل رویدادهای کارآفرینی و تأسیس شتاب دهنده‌های نوآوری آماده شد و تیرماه ۱۳۹۳ به استحضار دکتر ستاری معاون محترم علمی و فناوری رئیس‌جمهور رسید و با تائید ایشان نقطه آغازین تحولی بزرگ در کشور در حوزه کارآفرینی رقم خورد که اکنون نتایج آن را در توسعه و شکل‌گیری اکوسیستم استارت‌آپی کشور شاهد هستیم.
در آن طرح یک مدل برای ترویج فرهنگ کارآفرینی با عنوان برنامه ۱۰۰ × ۱۰۰ طراحی شد که حمایت از برگزاری صد رویداد کارآفرینی در همه شهرهای بزرگ کشور انجام شود و مقرر شد حداقل در هر رویداد ۱۰۰ نفر شرکت نمایند. این برنامه از همان سال ۹۳ با مدل استارت‌آپ «وی کندها» به‌صورت موردی با همکاری کانون کارآفرینی شروع شد. رویدادها در ادامه با حضور بازیگران جدیدی از کشور با مدل‌های متنوع بومی توسعه یافت و جایگزین مدل‌های خارجی شد، این فرایند بسیار فراتر از برنامه اولیه بود که محقق شد. اولین شتاب دهنده رسمی کشور هم توسط «شرکت سرآواپارس» با عنوان «آوای تک پردیس» یا همان «شتاب دهنده آوا تک» در پارک فناوری پردیس ثبت و فعال شد و ما هم با کمک معاونت علمی و فناوری، فضای کاری آن را در دانشکده فنی دانشگاه تهران فراهم کردیم. در ادامه نیز به «شتاب دهنده دیموند» که در دانشگاه صنعتی شریف مستقر بود، فضای کاری جدیدی در دانشکده فنی دانشگاه تهران تخصیص دادیم و این جریان به‌سرعت رشد کرد و در سراسر کشور فراگیر شد.
باوجوداین که در ابتدا مدل شتاب دهنده یک مدل وارداتی در کشور بود؛ ولی با فراگیر شدن موضوع و ورود صنایع و سرمایه‌گذاران مختلف داخلی، الآن کشور دارای انواع مدل‌های بومی شتاب دهی در حوزه‌های مختلف شده است.
کارکرد اصلی و محورهای فعالیت‌های مرکز شتاب دهی نوآوری چیست
مرکز شتاب دهی به دنبال تغییر پارادایم اشتغال از کارمندی به کارآفرینی مبتنی بر نوآوری می‌باشد. این امر از طریق دو برنامه اصلی دنبال می‌شود:
اولاً ترویج فرهنگ کارآفرینی، از طریق ترویج و حمایت از برگزاری رویدادهای کارآفرینی و دوم کمک به ایجاد استارت‌آپ‌های پایدار از طریق کمک به ایجاد و توسعه فضاهای کاری اشتراکی و شتابدهنده‌ها می‌باشد.
رویدادهای کارآفرینی برنامه‌های آموزشی- ترویجی کوتاه‌مدت هستند که در آن‌ها مهارت‌های کارآفرینی و نوآوری به شرکت‌کنندگان آموزش داده می‌شود. رویداد کارآفرینی یک گردهمایی کوتاه‌مدت چندساعته تا چندروزه است که شرکت‌کنندگان در آن مفاهیم کارآفرینی را آموزش می‌بینند. انواع رویدادهای کارآفرینی که ما حمایت کردیم عمدتاً شامل: رویدادهای انگیزشی، رویدادهایی برای انتقال تجربه، شبکه‌سازی با دیگر فعالان زیست‌بوم نوآوری، عرضه ایده به سرمایه‌گذار و رویداد چندروزه (به‌صورت عملی ایده مشخصی را تبدیل به یک مدل کسب‌وکار می‌کنند) است.
اما شناسایی تیم‌های مستعد نوآور و ارائه خدمات و سرمایه‌گذاری و در نهایت شراکت با استارت‌آپ‌های خروجی، از طریق شتاب دهنده‌های نوآوری انجام می‌شود. برای این منظور شتاب دهنده معمولاً از طریق فراخوان به شناسایی، مصاحبه و ارزیابی تیم‌ها و متقاضیان می‌پردازند و در نهایت در صورت پذیرش، امکانات استقرار و مربی‌گری، آموزش و سرمایه‌گذاری و توسعه بازار را برای آن‌ها دنبال می‌کنند و بسته به حوزه کاری هر شتاب دهنده، بین ۶ ماه و حتی تا یک یا دو سال فضای کاری در اختیار تیم‌ها قرار می‌دهند. برای مثال شتاب دهنده‌ها در حوزه کسب‌وکارهای مبتنی بر فناوری اطلاعات معمولاً ۶ ماه و کسب‌وکارهای حوزه دارو تا ۲ سال خدمات شتابدهی ارائه می‌کنند.
سیاست‌های حمایتی و نحوه حمایت مرکز شتاب دهی از مخاطبین به چه صورت است؟
سیاست اصلی مرکز حمایت از ورود بخش خصوصی در هر دو بخش برگزاری رویدادهای کارآفرینی و تأسیس شتاب دهنده‌های نوآوری است. برای این منظور مرکز منفعلانه عمل نمی‌کند و منتظر نمی‌ماند که افرادی به مرکز مراجعه نمایند؛ بلکه خود فعالانه بسیاری از حوزه‌های صنعتی و سرمایه‌گذاری را درگیر این موضوع نموده تا همه حوزه‌های اولویت‌دار فناوری کشور فعال شوند و بازیگران این حوزه هم زیاد شوند. از طرفی ما جلسات منظمی با فعالان اصلی اکوسیستم کارآفرینی کشور ازجمله برگزارکنندگان رویدادها، شتاب دهنده‌ها، صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه و خطرپذیر، سازمان‌های دولتی و … داشتیم تا در خصوص تعیین سیاست‌های ساماندهی و مدیریت اکوسیستم استارت‌آپی همفکری و تبادل‌نظر کنیم. در این نشست‌ها به این نتیجه رسیدیم که باید زیست‌بوم خودمان را داشته باشیم و آن را بر اساس الزامات فرهنگی، اقتصادی و فنی خود طراحی و اجرا کنیم. لذا استارت‌آپ‌ها موضوعیت پیدا کردند و رفع موانع کاری آن‌ها هم یکی از دغدغه‌ها شد.