از دير باز خراسان جنوبي يکي از کانون هاي مهم فرش دستباف ايران زمين بوده است. نام استادان خلاق و سختکوش فرش اين خطه در فهرست مشاهير و مفاخر اين هنر و صنعت درخشيده است ولي آيا اينک هم فرش خراسان جنوبي دوران درخشان خود را سپري مي کند...
همانگونه که در يادداشت هاي گذشته اشاره شد، تلاش مي شود، در قالب اين سطور، مهم ترين مسائل و دغدغه هاي فرهنگي و اجتماعي استان در هم انديشي با اصحاب نظر و انديشه و قلم ، بيان و در تعامل سازنده با متوليان و مجريان امور مطرح شود.يکي از موضوعات حياتي براي استان که از منظرهاي گوناگون فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي قابل توجه است، مقوله فرش است. اين ميراث فرهنگي ارزشمند امروز در دست ماست. آيا به درستي ميراث داري مي کنيم و آن را براي آيندگان حفظ خواهيم کرد؟ در چند يادداشت خواهيم کوشيد نقاط قوت و ضعف، فرصت ها و چالش هاي پيش روي اين هنر ناب و صنعت دستي بومي را به بحث گذاريم و با بررسي بازخوردها ، نکات مهم در قالب مجموعه پيشنهادهاي اجرايي مشخص به مسئولان ارشد استان به ويژه استاندار محترم تقديم شود.هفته گذشته در گزارشي موضوع صادرات فرش استان در همين روزنامه به بحث گذاشته شده بود و بخش هاي دولتي و خصوصي نظراتي را مطرح کرده بودند که در جاي خود نيازمند تدقيق و بررسي کارشناسانه است. 5 سال پيش همزمان با برگزاري نخستين همايش بين المللي امنيت انساني، شوراي فرش در دانشگاه بيرجند تشکيل شد و در آن نشست، موضوع فرش از منظرهاي مختلف علمي، هنري، اقتصادي و اجتماعي به بحث گذاشته و مقرر شد در چارچوب همکاري مشترک، تمام نهادها و دستگاه هاي متولي به همراه مراکز علمي، نخبگان، صاحب نظران و استادان اين رشته و همراهي بخش خصوصي برنامه اي براي احيا و گسترش دامنه فرش خراسان جنوبي در ابعاد توليد و عرضه و صادرات تنظيم و اجرا کنند. ازآن زمان بيش از 5 سال مي گذرد و اطلاعي از اقدام هاي انجام شده در دسترس نيست. شايد مراجعه به صورت جلسه آن نشست و پيگيري آنچه انجام شده است، نقطه عزيمتي براي باز شناسايي راه رفته و نرفته و آسيب شناسي مسير پر پيچ و خم فرش استان از توليد تا رسيدن به دست مصرف کننده در کشور و خارج از آن باشد. اگر دوستان حاضر در آن نشست، از اقدام هاي انجام شده اطلاعي در اختيار ما گذارند، ارزنده خواهد بود. براي طرح اين مسئله مهم، بايد سطوح و لايه هاي گوناگون در نظر گرفته شود. اين مسئله از يک سو ابعاد محلي، استاني، ملي وبين المللي دارد و از سوي ديگر بين بخشي و به سخن ديگر بين رشته اي است.
در اين زمينه صاحب نظران خوش ذوق و کار بلدي در استان هستند که بايد در قالب کارگروهي سازماندهي شوند و مورد مشورت قرار گيرند. با سابقه اي که از برخي از اين عزيزان داشتم در سفر اخير به استان و در تماس تلفني از راه دور با آنان مشورت کردم و برخي هم نظرهاي خود را مکتوب ارسال کردند.
در يادداشت هاي بعدي به برخي از اين نکات اشاره خواهد شد. با يکي از دانشجويان علاقه مند در رشته «ام بي اي» (مديريت، بازرگاني و اداري ) که خوشبختانه آشنايي در زمينه فرش به صورت خانوادگي دارد، صحبت شد تا در صورت امکان پروژه پژوهشي دوره کارشناسي ارشد خود را به مديريت بازاريابي و صادرات فرش خراسان جنوبي اختصاص دهد و با آسيب شناسي راه رفته، بتواند چشم انداز راه نرفته را با مطالعات ميداني و گفت وگو با صاحب نظران و منابع نظري و تجربه هاي موفق ايراني و غير ايراني براي سياست‌گذاران و مجريان و متوليان ترسيم کند.
يکي از کارکردها و وظايف تشکل هاي صنفي خدمت رساني با ابتکارات جمعي است. اگر بخواهيم مشمول مَثَلِ «سنگ بزرگ نشانه نزدن است» نشويم بهتر است از طرح هاي اجرايي و عملياتي شروع شود. به عنوان مثال، داشتن قاليشويي اختصاصي، امري دولتي نيست.يکي از کارکردهاي اوليه براي يک تشکل صنفي مانند اين اتحاديه، راه اندازي شرکت قاليشويي اختصاصي و استاندارد است و در اين رابطه بايد همه توليد کنندگان، فروشندگان و صادر کنندگان را توجيه و امتيازاتي مانند سهامدار کردن آنان ارائه شود. حال ممکن است ضروري باشد که از توان و حمايت بخش دولتي براي برخي تسهيلات و خريد تجهيزات استفاده شود که اين امري روشن است. يکي از موانع داشتن قاليشويي، نبود حجم توليد بالاي فرش ذکر شده است، اگر توليدکنندگان و به ويژه مصرف کنندگان در داخل استان به فوايد قاليشويي از نظر بهداشتي و طول عمر فرش پي ببرند و البته در عمل هم نشان داده شود که اينگونه است، در آن صورت کل توليدات فرش استان متقاضي قاليشويي خواهد بود و بيش از توان و ظرفيت متقاضي وجود خواهد داشت. در اين زمينه صرفا نگاه صادراتي نبايد داشت.از اصطلاح کنسرسيوم در اين گزارش به دفعات استفاده شده است. منظور و مراد از آن روشن نيست. اجازه دهيد صورت مسئله را يک بار ديگر مرور کنيم. به قول مَثَل عربي که مي گويد :«فهم السوال نصف الجواب»، اگر مسئله شناسي درست انجام شود، نصف راه را رفته ايم. ظاهرا منظور دوستان، انجام کار جمعي است تا بتوان در يک حرکت همگاني و دسته جمعي، هزينه ها را سرشکن کرد و تقسيم کار اجتماعي درست انجام داد. بايد توجه داشت به کارگيري هر اصطلاحي بار حقوقي و تبعات خود را دارد. اگر بناست بخش خصوصي فعال و اقتصاد از دولتي بودن رها شود، راهي جز بسيج توان بخش خصوصي، با هم افزايي توان ها در قالب کار جمعي و تعاوني وجود ندارد و اين شايد منظور از به کارگيري واژه کنسرسيوم باشد و البته مي توان گفت کنسرسيوم مورد نظر همان تشکل صنفي توليدکنندگان و بافندگان فرش دستباف است که با اضافه کردن عنوان صادرکنندگان به نام اين تشکل، همه ابعاد مورد نظر را در بر خواهد گرفت. راه برون رفت از مشکلات، ساختارسازي جديد نيست، اصلاح ساختارهاي موجود و مديريت درست منابع انساني و مالي مي تواند از آزمون و خطاهاي غير ضرور جلوگيري کند.
روزنامه خراسان جنوبي - شنبه 1392/10/07 شماره انتشار 18586
نويسنده: دکتر محمدرضا مجيدي، سفير و نماينده دائم جمهوري اسلامي ايران در يونسکو